izvodi iz rada Dr Djura Batricevica i mr Cvetka Pavlovica - http://www.montenegrina.net/pages/pages1/istorija/crnojevici/vlasi_u_crnoj_gori.htm

(...)
Vlasi su se, kao i ostala nomadska plemena, pomjerali u potrazi za boljim životom. Pošto je u srednjem vijeku jedno od glavnih zanimanja bilo stočarstvo, to su se i vlaška plemena, sa svojim stadima, pomjerala prema jugu u potrazi za bogatim pašnjacima. Tako Vlasi, početkom 15. vijeka stigoše i do današnjeg Cetinja, gdje se nastanše.
Bogati pašnjaci na obodu lovćenskih katuna i blaga klima su im omogućavali da se, na području Cetinjskog polja i njegove okoline, nastane i osnuju prvo naselje. Jer, po mišljenju mnogih naučnika, koji su se bavili proučavanjem vlaškog stanovništva na ovim prostorima, oni su bii prvi žitelji Cetinja i njegove okoline.
Bogati katunski pašnjaci su im omogućavali uvećanje stočnog fonda, pa su suvo meso, poznatije kao kastradina, i još poznatiji sir, kao „kazus Dokleatus”, izvozili u primorske krajeve, a u prvom redu na kotorski pazar, da bi za dobijeni novac kupovali robu i neophodne prehrambene artikle. Tako se, vremenom, izdvaja jedan sloj bogatijih Vlaha, koji stupaju u direktne veze sa plemstvom Mletačke republike.
Jedan od najistaknutijih Vlaha s kraja 15. vijeka bio je Radule Vlah. Bio je to neustrašivi junak i ugledni predvodnik jednog hrabrog nomadskog plemena, kakvi su bili cetinjski Vlasi, koji su se, prije dolaska Ivana Crnojevića u Cetinjsko polje, nastanili u ovo podlovćensko područje.
Ivan Crnojević je, po dolasku na Cetinje, uvažavao Radula Vlaha, o čemu piše dr Božidar Šekularac, u svojoj studiji: „Dukljansko-crnogorski istorijski obzori”, objavljenoj 2.000 godine.
Dr Božidar Šekularac, na 38. strani pomenute studije, kaže: „Ivan Crnojević se dva puta ženio: prva žena mu me bila Gojislava, kći Đorđa Arijanita Komnina, a druga Mara, kći Stefana Vukčića, od 1469. godine. S Marom rodi tri sina i jednu kćerku zvanu Jekatarinu, koja je bila udata za Radula Vlaha, vlaškog gospodina (vojvodu)”.
Kad zamo kome su se takve titule dodjeljivale, onda je sasvim jasno da je Radule Vlah u to doba uživao veliki ugled od strane Ivana Crnojevića i njegova dvora.
U „Cetinjskom ljetopisu”, nastalom u 16. vijeku, kaže se da je Ivan Crnojević kćerku Jekatarinu dao „za ženu Radulu begu valahinskomu”.
Budući da je „Cetinjski ljetopis” pisan početkom 16. vijeka, sasvim je normalno što njegov autor Radula Vlaha tituliše kao bega, jer su u to vrijeme Turci bili apsolutni gospodari najvećeg dijela nekadašnje Zetske, a kasnije i Crnogorske države.
(...)

U zaleđu dalmatinskih gradova Zadra, Šibenika, Trogira, Splita, Makarske, Metkovića, duž rječnih tokova i pitomih dolina rijeka Krke, Cetine i Neretve, kao i na ostrvima Visu, Hvaru, Braču i Pagu živjelo je stanovništvo pod nazivom Morovlasi ili Morlaci.
Porijeklo ovog stanovništva nije potpuno naučno osvijetljeno, ali se pretpostavlja da su na istočnu obalu Jadrana dospjeli sa obala Crnog mora.
Znameniti italijanski prirodnjak i putopisac Alberto Fortis (Padova, 1741 - Bolonja, 1803), u periodu od 1765. do 1783. godine, 12 puta je obilazio Dalmaciju i u svojim istraživanjima ostavio dragocjene zapise i poznato djelo „Put po Dalmaciji”, Venecija, 1774. godine.
Fortis ističe da u dokumentima starijim od 13. stoljeća nema pisanih tragova o Morovlasima ili Morlacima u Dalmaciji, pa navodi: „Seobe različitih plemena i naroda koji su preplavili rimske provincije, a posebno Ilirik u doba propadanja carstva, morale su čudnovato zamrsiti genealogije naroda koji su tu stanovali došavši možda na isti način u ranijim stoljećima”.
Doseljavanje Morlaka na obale Jadrana može se povezati i sa najezdom i provalom Turaka u ove krajeve, koji su početkom 15. vijeka potjerali ugarskog kralja Belu IV, koji se tom prilikom sklonio na dalmatinska ostrva.
Interesantno je mišljenje geografa Maginija, po kojem Morlaci potiču iz Egipta i da im narječje mnogo više nalikuje raškome i bugarskome nego albanskom.
Fortis navodi: „U Vlaškoj govore jezikom koji veoma mnogo vuče na latinski, pa kada ih pitaju zašto, odgovaraju da su porijeklom Rimljani. Te Vlahe potekle iz latinskih kolonija poslije su pokorili Sloveni. Ne može se poreći da mnogih riječi latinskog porijekla ima u narečjima ilirskih stanovnika u unutrašnjosti. Ali iz njih, ali i mnogih drugih od kojh bi se lako mogao načiniti dugi popis, vjerujem da se ne može sa valjanim razlogom zaključiti kako Morlaci našega doba vuku direktnu lozu od Rimljana naseljenih u Dalmaciji. Veoma sam uvjeren da ispitivanje jezika može da vodi do otkrića porijekla naroda koji ih govore, ali takođe sam uvjeren da se pri tom zahtijeva veoma oštar kriterijum za razlikovanje usvojenih riječi od prvobitnih, kako bi se izbjegle goleme greške. Trebalo bi mnogo dugog i napornog proučavanja da se rasvijetle takve starine, a možda bi pri tom svaki trud bio uzaludan”.
Istraživač Fortis zapaža da stanovnici primorskih gradova, pravi potomci rimskih kolonija prema Morlacima gaje prezir, što ga ovi zauzvrat iskazuju prema njima. On uočava i konstatuje velike razlike u narječjima, nošnjama, ćudima i navikama i vezuje ih za različita vremena i prilike koje mijenjaju čak i narodne osobine.
Neosporna su mnogostruka mišljenja stanovništva provalama, najezdama i ratovima.

(...)
Na osnovu, doduše, oskudnih zapisa, toponima, patronima, dokumenata, predmeta, legendi, sjećanja i sačuvanih eksponata, doznajemo i o prisustvu vlaških plemena na širem području Boke Kotorske i Crnogorskog primorja. Blaga primorska klima i čuveni pašnjaci na obroncima Rumije, bili su izuzetno povoljni za stočare i njihova stada i sa drugih područja, o čemu posebno saopštava, u svom radu, mr Cvetko Pavlović.
On kaže da su sačuvana predanja „o prisustvu Rumuna, ili, kako se u narodu kaže, Vlaha u Crnoj Gori i na Crnogorskom primorju”, pa nastavlja: „Blaga primorska klima i čuveni rumijski pašnjaci vjekovima su predstavljali idealno mjesto za stočare i njihova brojna stada”. Pavlović posebno potencira da se jugoistočno od Bara, „na obroncima planine Rumije, nalazi selo Međureč, bogato planinskim izvorima i pašnjacima”.
Proučavanjem vlaških stočara na širem području Bara, bavio se i poznati etnolog Andrija Jovićević, koji je zapisao da su selo Međureč naseljavala bratstva: Skorjan, Ivačkovići, Slakovići, Kukalj i Količići, pa zaključuje: „Ivačkovići ili Robeli su iz Rumunije”.
Po Jovićeviću je najvjerovatnija pretpostavka da su ova stočarska vlaška plemena došla iz Banata, iz Deliblata, „jer je poznato da su u ovom mjestu postojale i živjele porodice sa prezimenom Ivačković”.
Na osnovu izloženog da se zaključiti da su se Vlasi u srednjem vijeku bavili stočarstvom, kao osnovnim izvorom egzistencije, pa je sasvim normalno što su prirodni uslovi ovih prostora pogodovali njihovom naseljavanju.

Koliki su prostor zauzimala i gdje su se sve naseljavala vlaška plemena u srednjem vijeku, teško je sveobuhvatno utvrditi. Međutim, zna se da ih je bilo svuda tamo gdje su im prirodni uslovi omogućavali da se nasele. Ilustracije radi navodimo podatak da se na sjeveru Crne Gore, u opštini Pljevlja, nalazi jedno naselje, čiji se žitelji prezivaju imenom Vlah.
Mnoga vlaška plemena su kasnije prelazila u pravoslavnu vjeru, kao što je bio slučaj sa onim plemenima koja su se nalazila na širem području podlovćenske Crne Gore. Dolaskom Turaka i učvršćivanjem njihove vlasti u ravničarskim predjelima Crne Gore i Primorja, vlaška plemena su prelazila u islam.
Za primjer navodimo selo Međureč, koje etnografski pripada Mrkojevićima, a koje je, prije dolaska Turaka i osvajanja Bara, pripadalo Mletačkoj republici. Ona vlaška plemena koja su gravitirala prema Boki Kotorskoj i Crnogorskom primorju, primala su katoličku vjeru. Isto tako i sva ona vlaška plemena koja su naseljavala Cetinje i njegovu širu okolinu, vremenom su slovenizirana.

Što kazuju toponimi

Pleme Kuči su jedno od najstarijih i najslavnijih crnogorskih plemena, koje se prostire istočno od Podgorice, a graniči se sa Albanijom.
Njegovo prirodno utvrđenje Medun, odolijevalo je zubu vremena, od vremena Ilira, Tračana, Grka i Rimljana, pa sve do dolaska Slovena i sve tako do današnjih dana. Na njemu je rođen legendarni, samouki crnogorski književnik i pametar, vojvoda Marko Miljanov, čiji su zapisi o ovom plemenu bili polazište za dalja naučna istraživanja.
Početkom decembra 2000. godine izašla je iz štampe knjiga: "Saga o Kučima", iz pera novinara i publicista Miodraga-Mališe Marovića. Knjiga je izazvala značajnu pažnju crnogorske javnosti, zbog polemičnosti, kojom je autor propratio dosadašnje pisanje o ovom čuvenom istorijskom plemenu i posebnog ugla iz kojeg pokušava da odgonetne onaj dio Kuča, o kome se pisalo na osnovu predanja i o kome nema pisanih dokumenata, ali ima podosta naučnih istraživanja objavljenih u ovom vijeku.
Proučavanjem daleke istorijske prošlosti Kuča bavili su se mnogi naši i strani naučnici. Međutim, i pored uloženog truda, njihovi rezultati su bili veoma površni, a u većini slučajeva i pogrešni.
Ovu knjigu, njen recenzent, akademik Crnogorske akademije nauka i umjetnosti, prof. dr Božina Ivanović, nazvao je "nesporno neobičnom knjigom, knjigom izazova", dok je sam autor za nju napisao "da ona ne anatemiše-nego polemiše, ne presuđuje-nego istražuje" i da ona čitaoca navodi na razmišljanje, jer postavlja pitanje i upućuje ga da na njih sam potraži odgovore".
Autore ovog rada iz ove knjige najviše interesuju podaci vezani za vlaška plemena na prostorima Kuča u srednjem vijeku, koje je Marović makar fragmentarno obuhvatio.
Koristeći nove podatke, na koje nailazimo u pomenutoj knjizi, kao i druge do kojih smo, dužim istraživačkim radom došli, evo šta možemo saopštiti.
O istoriji Kuča malo se što znalo prije nego što je Marko Miljanov, krajem 19. i na početku 20. vijeka, zapisao narodna predanja o postanku i razvoju ovog plemena. O njegovom postojanju svjedočili su jedino izvještaji katoličkih misionara, koji su Kuče posjećivali, još od početka 16. stoljeća. Pronađeni su i turski popisi stanovništva kučkih krajeva decenijama kasnije, u kojima se registruju i pripadnici plemena pod tim imenom. I, tek nekoliko vjekova kasnije, počela su da se pojavljuju potpisana djela njemačkih, francuskih i ruskih pustolova i pisaca, u kojima je opisivan način života Kuča, kao nomadskog brdskog plemena, karakterističnih običaja i etičkih normi.
Takvi spisi postajali su brojniji krajem 19. vijeka, nakon što su se Kuči priključili, za svijet isto tako egzotičnoj, Crnoj Gori. Marko Miljanov je, već u poodmaklim godinama, odlučio da za sobom ostavi i pisani trag o nastanku i stasavanju svoga plemena. Svoja istraživanja, s kraja 19. vijeka, zasnivaće na narodnim predanjima, sačuvanim i prenošenim s koljena na koljeno. On će, svjestan ograničenosti sopstvenih mogućnosti da dosegne do bližih saznanja, razignirano zaključiti da je "o porijeklu Kuča teško doznati istinu, jer se o tome različito priča". No, i pored toga, on je svojim živopisnim pričanjem o rodovskom i plemenskom ustrojstvu, običajima i načinu življenja, i posebno o ratnoj epopeji Kuča, zainteresovao istoričare i druge istraživače da zavire u istoriji njegovog plemena.

Erdeljanovićeva istraživanja

Dr Jovan Erdeljanović je prvi objavio neku vrstu "istorijskog katihizisa" o Kučima. U zbirnoj knjizi, izdatoj u okviru naučne edicije "Naselja srpskih zemalja", čiji je urednik bio dr Jovan Cvijić, a izdavač Srpska akademija nauke, Erdeljanović je, 1907. godine, opisao prirodu i način života tri brdska plemena: Kuča, Bratonožića i Pipera. Tako je etnolog i antropogeograf, dr Jovan Erdeljanović, prokrstario Kučima u prvim godinama 20. vijeka. On se na svom koraku susrijetao sa tragovima određenih oblika života ljudskih zajednica na ondašnjim i današnjim kučkim prostorima. O tome su svjedočili, kako toponimi, čijih značenja nema ni u južnoslovenskim, ni u srpskom jeziku, tako i arheološki nalazi nečega što su mogle biti i grobnice starosjedelaca.
Traganje za toponimima Kuča bilo je od ogromnog značaja za identifikaciju starog stanovništva. Tako Erdeljanović za naziv Kuč navodi adekvatan izraz: crven, a zatim dozvoljava i mogućnost da ta riječ istovremeno znači: osobito veliki, nenadmašan, junačan. Za sami naziv Kuč Erdeljanović konstatuje da nije ni južnoslovenskog, niti srpskog porijekla. Zatim, poslije dužeg istraživanja, rezignirano zaključuje kako "ne samo za Kuče, nego i za cijelo Balkansko poluostrvo, s tim stoji vrlo rđavo".
Erdeljanović je posumnjao u čistotu bilo kojeg naroda na Balkanskom poluostrvu, imajući u vidu veliki broj osvajačkih i ratova na Balkanu, nakon kojih su nastupala masovna doseljavanja i raseljavanja, pa time i normalna miješanja starosjedelaca sa došljacima.
Iz Erdeljanovićevih istraživanja vidljivo je da su u svim pobrojanim naseljima živjeli neki stariji narodi od poznije pridošlih u ove krajeve. Tako Erdeljanović potencira: "Na Donjem Medunu i sad stoji stara, kako vele, najstarija crkva u Kučima, koja je obnovljena".

Proces slovenizacije Vlaha na tlu današnje Crne Gore je definitivno završen u 17. vijeku. Na pitanje: kako su Vlasi uspijevali da se održe pod rigoroznim zakonima srpske države, Musović daje sljedeći odgovor:
„Za razliku od većine zavisnog stanovništva, i to uglavnom zemljoradničkog, Vlasi su bili prilično autonomni i slobodni, u skladu sa svojim načinom života. Planine u to doba nijesu predstavljanje nečiju određenu teritoriju”.
Dr Sima Ćirković, u svom djelu: „Stefan Vukčić Kosača”, navodi da Vlah 1436. godine izjavljuje: „Čovjek slobodan i nikome obavezan”.
Ćirković, zatim, u Enciklopediji Jugoslavije kaže: „Dosljedno razlikovanje Vlaha od Srba u izvorima, posljedica je realne odvojenosti Vlaha kao grupe drugačijeg porijekla , načina privređivanja i statusa”.
Musović kao dokaz razlike navodi i [u]zakonske odredbe iz Dušanova zakona, iz kojih se vidi da Srbi i Vlasi nijesu isto, odnosno da Vlah nije Srbin - stočar. Na podvajanje se išlo čak i svjesno. Postojao je Zakon Srbljem i Zakon Vlahom, a odredbe da se „Srbin ne ženi iz Vlasah”, dovoljno govori sam za sebe.[u]
U zaključku ovog štiva Musović kaže: „Vlasi i Arbanasi uspjeli su da se brojno očuvaju i u 15. vijeku dolazi do prave ekspanzije vlaškog i arbanaškog stanovništva. Tada se Arbanasi masovno spuštaju u zetsku ravnicu i gornjozetska brda”.

Vlasi su iza sebe ostavili mnoge tragove. To su u prvom redu toponimi na području stare Crne Gore, koji su se, kao davna uspomena na stara vlaška plemena, sačuvali do današnjih dana. U vezi s tim, dr Jovan Erdeljanović piše: „O negdašnjim Vlasima i njihovom stočarskom nomadizmu ima skoro u svakom plemenu Katunske nahije uspomena i tragova. A najznatniji su i najmnogobrojniji oni u Bjelicama. Tako na pr. u selu Ublicama nalazimo Vlaški do, za koji se priča da mu je ime došlo otud, što su Vlasi dohodili iz Hercegovine i u tome dolu počijevali (tj. privremeno stanovali). Nabreg ovoga dola ima glavica Pandurica, na kojoj je, vele, stojala straža tih Vlaha. Oni su sahranjivali svoje mrtve kod crkve Sv. Jovana, u susjednom selu Dubu”. Erdeljanović zatim nastavlja: „Na sjevernoj strani istog sela su Katuništa, mjesto na kojem su stajali katuni nekad, u staro doba, po svoj prilici tih Vlaha"