Evropa između 1815 i 1848

Nakon francuske buržoaske i engleske industrijske revolucije, američkog rata za oslobođenje od Engleske i ostalih revolucija koje su generalno označile kraj feudalizma i početak kapitalizma, tokom 19. vijeka razvio se filozofski pokret predvođen Anri Sen-Simonom, Pjer-Žozef Prudonom, Robertom Ovenom i drugima, koji je kritikovao novouspostavljeni društveni sistem zbog ogromnog siromaštva velikog broja ljudi i nejednake raspodjele bogatstva.
Pokret je tokom 19. vijeka za sebe koristio odrednice "socijalistički" i "komunistički" gotovo kao sinonime.
Ta njihova kritika kapitalizma nije podrazumijevala potpunu dekonstrukciju liberalnih vrijednosti na kojima je počivao kapitalizam, već naprotiv. Osnovne liberalne teze su prihvaćene i kao osnove socijalističke ideje samo su bile nadograđene kritikom privatnog vlasništva i to ne opet u potpunosti već je to ponajviše bila kritika privatnog vlasništva nad sredstvima za proizvodnju koja je i bila generator siromaštva i velikog društvenog jaza između pojedinaca koje su i dovele do objektivne podjele ljudskog društva na ekonomski bazirane klase od kojih je socijalizam stajao na strani radnika.
Korijeni socijalizma vraćaju nas dvjema velikim revolucijama u modernoj Zapadno-evropskoj istoriji. Francuska revolucija iz 1789 napravila je put za politički pogled koji se fokusira na interesima društva, prije nego put kralja ili crkve. Ljudi su postali baza za suverenitet države, i za vladu u okviru države. Ovo omogućava političkim pokretima kao što su liberalizam da se razvijaju praćeni kasnije socijaldemokratijom.

S druge strane, nakon prvobitnog šoka i provale najraznovrsnijih društevno-političkih stremljenja sve moćnije buržoazije i ranih oblika proletarijata, reakcionarni režimi Evrope su pokušali da stvore funkcionalni sistem kojim bi očuvali restauirani ancien regime i poništili tekovine perioda 1789-1815. Međutim, represivni mehanizmi, inaugurisani na Bečkom kongresu (1815), jednostavno nisu bili održivi na duži rok, prvenstveno zbog krupnih društveno-ekonomskih promjena, koje su mijenjale društvene osnove moći feudalne aristokratije. Privredne promjene, započete industrijskom revolucijom u Engleskoj, skladno su jačale moć buržoazije, kao njenog društveno političkog eksponenta.
Period 1815-1848 karakteriše se očajnim nastojanjima da se održi premoć feudalizma, a kako je privredna moć sve više prelazila u ruke nove finansijske i trgovačke buržoazije – jedini način je ležao u upotrebi represivnog aparata države. Konačno, revolucijom 1848 – iako nisu ispunjeni svi njeni ključni ciljevi – došlo je do konačnog kolapsa sistema kojim je Bečki kongres pokušao spriječiti društvene, političke i ekonomske promjene. Takođe, politički je legitimisana je društvena pozicija buržoazije, kao nosioca novih oblika privređivanja. Revolucijom 1848 je nastavljen istorijski hod, prekinut vojnom intervencijom reakcionarnih režima feudalne Evrope 1815. Sa druge strane, revolucija 1848 je bila prilično razočarenje za političke predstavnike narastajuće radničke klase, koja će u nastupajućem periodu svom silinom na političku scenu iznijeti svoje političke zahtjeve. A ti zahtjevi će, već tada, dobiti i jasan ideološki karakter, kroz radove Karl Marksa i Fridriha Engelsa, dok će političku formu dobiti osnivanjem Međunarodne Radničke Asocijacije, poznatije kao I Internacionala.

Prva Internacionala

Postepeno širenje industrijske revolucije u prvoj polovini XIX vijeka je rezultiralo velikim porastom radničke populacije. U početku interesi radnika, bilo socijalni ili politički, su bili ignorisani. Nisu imali socijalni status, kako nisu posjedovali ništa, ni zemlju, niti su imali kontrolu nad sredstvima proizvodnje. Nisu imali znanje ni vještine koje su mogli koristiti kao sredstvo pogodbe. Rani socijalizam se razvio kroz egalitarne ideje u Francuskoj i Britaniji, ali njegova klasična teoretska baza je bila obezbjeđena radom Karla Marksa.

Ideološki sistem koji je postavio Karl Marks, polazio je od privrednih odnosa i kontrole nad proizvodnim sredstvim – kao osnov na kojem se odvija ključna društvena interakcija.

„U društvenoj proizvodnji svoga života ljudi stupaju u određene, nužne, od njihove volje nezavisne odnose – osnose proizvodnje, koje odgovaraju određenom stupnju razvitka njihovih materijalnih proizvodnih snaga. Celokupnost tih odnosa proizvodnje sačinjava ekonomsku strukturu društva, realnu osnovu na kojoj se diže pravna i politička nadgradnja i kojoj odgovaraju određeni oblici društvene svesti. Način proizvodnje materijalnog života uslovljava društveni, politički i duhovni proces života uopšte. Ne određuje svest ljudi njihovo biće, već obrnuto, njihovo društveno biće određuje njihovu svest. Na izvesnom stupnju svoga razvitka materijalne proizvodne snage društva dolaze u protivrečnost sa postojećim odnosima proizvodnje, ili – što je samo pravni izraz za to – sa odnosima svojine u kojima su se dotle razvijale. Iz oblika razvitka proizvodnih snaga ti se odnosi pretvaraju u njihove okove. Tada nastupa epoha socijalne revolucije. S promenom ekonomske osnove vrši se brže ili sporije prevrat u čitavoj ogromnoj nadgradnji... U opštim crtama meogu se azijatski, antički, feudalni i savremeni buržoaski način proizvodnje označiti kao naredne epohe ekonomske društvene formacije“ (Marks)

Polazeći od kritike kapitalističkog načina proizvodnje i eksploatacije koja iz njega proizilazi, Karl Marks je formulisao zakonistosti nastanka i razvoja ljudskog društva i njihovu dijalektičku vezu sa materijalnom proizvodnjom - prije svega zavisnost, ali i povratni uticaj. Svi društveni odnosi u određenoj epohi su u velikoj meri uslovljeni načinom na koji ljudi proizvode sredstva za život. Od odnosa u koje proizvođači stupaju u procesu materijalne proizvodnje uveliko zavise i svi ostali društveni odnosi.
Marks je zajedno sa Engelsom objasnio nastanak klasnog društva i njegov razvoj do kapitalizma, pokazujući u svakoj društvenoj formaciji da je upravo stepen razvoja sredstava za proizvodnju i proizvodni odnos koji iz njega proističe bio u velikoj meri odlučujući faktor za običajne, pravne, moralne, kulturne i druge norme i odnose.
Zahvaljujući dijalektičkom metodu, uzdigao se do razumijevanja osnovnog društvenog odnosa u kapitalizmu: kapital-roba. Objasnio je kako u procesu prvobitne akumulacije kapitala manja grupa ljudi stvara monopol nad sredstvima za proizvodnju, otuđujući ostale, i primoravajući ih da prodaju svoju radnu snagu kako bi preživjeli. Radnik prodajući svoju sposobnost da radi, ne dobija vrijednost utrošenog rada, već veliki dio te vrijednosti prisvaja kapitalista-poslodavac. Stalnom željom za uvećanjem profita, kapitalisti sve više pojačavaju eksploataciju i siromašenje radnika, uvlačeći cijelu privredu u krizu. Spuštanjem plata ispod minimuma egzistencije i siromašenjem, radnici su primorani da izvrše socijalnu revoluciju i podruštve sredstva za proizvodnju.

Veoma je bitno uočiti da se prve konture marksističke ideologije javljaju u periodu revolucije 1848, koja konačno ruši većinu barijera protoku ljudi, roba i kapitala, tj. inaugurisanjem postulata liberalizma u političku praksu sve većeg broja evropskih država, naziru se obrisi nove, građanske Evrope. A ekonomski zamah, koji je išao paralelno sa političkim promjenama, sve više u prvi plan izbacuje buržoasku klasu, kao njenog eksponenta, ali istovremeno – i konačno na političku scenu uvodi još jednog političkog subjekta – proletarijat.
Ubrzanom industrijskom revolucijom i naglom urbanizacijom – dolazi do slivanja sve većeg broja ljudi sa sela ka gradu. Divlja akumulacija kapitala, sa profitom kao ključnim motivom – sve više i više pogoršava probleme nove, radničke klase. Koncentracija narastajućeg broja radnika u ograničenim urbanim sredinama polako dovodi do njihovog međusobnog povezivanja i zajedničkog djelovanja u cilju poboljšavanja uslova rada. Nakon prvobitnih pokreta (od kojih su čartisti u Engleskoj najpoznatiji primjer), pojava Karl Marksa je konačno uspjela na pravi način doprinijeti artikulisanju problema i htjenja radničke klase, davši im neophodni naučni okvir, koji će se pokazati najjačim oružjem radničke klase u nastupajućoj borbi za svoja prava. Formulisanje ključnih zahtjeva radničke klase, kroz sveobuhvatni ideološki koncept, od amorfne mase nezadovoljnih radnika – počelo je stvarati angažovani politički pokret koji je radničkoj populaciji nudio odgovore na njihova pitanja i probleme.

* * *

U ovom periodu plodne stavaralačke aktivnosti, spada i stvaranje I Internacionale (1864), prvog međunarodnog udruženja radnika, osnovanog s ciljem koordiniranja političkih akcija radništva. Istovremeno, ono postaje i forum u kojem se sukobljavaju razne frakcije i razni ideoloski koncepti. Iako je Marks užvao nepodijeljeni ugled, a njegovo učenje bilo sveobuhvatni ideološki sistem- među učenjima koja su povezana s borbom radničke klase, koja su raširena poglavito među proletarijatom, marksizam nipošto nije odmah učvrstio svoje pozicije. Od 40-ih godina XIX vijeka marksizam se borio protiv teorija koje su bile iz osnova neprijateljske. U prvoj polovini 40-ih godina Marks i Engels obračunali su se s radikalnim mladohegelijancima, koji su stajali na stanovištu filozofskog idealizma. Krajem 40-ih godina izbija borba u oblasti ekonomskih učenja — protiv prudonizma. Pedesete godine završavaju tu borbu: kritika partija i učenja koji su došli do izražaja burne 1848 godine. U 60-im godinama borba se prenosi iz oblasti opšte teorije u oblast koja je bliža neposrednom radničkom pokretu: uperena protiv anarhizma i njegovog ključnog ideologa Mihaila Bakunjina.
Shodno pobjedama nad drugim radničkim učenjima unutar I Internacionale, ova međunarodna organizacija je iskorišćena za nametanje marksizma svakom političkom subjektu koji je učestvovao u njenom radu. Otpor marksizmu je vodio isključenju iz I Internacionale .

Do 90-ih godina prošlog vijeka ta pobjeda bila je u svojim glavnim linijama završena. Čak u romanskim zemljama, u kojima su se najduže održavale tradicije prudonizma, radničke partije faktički su izgradile svoje programe i taktiku na marksističkoj osnovi. Obnovljena međunarodna organizacija radničkog pokreta — u obliku periodičkih internacionalnih kongresa — odmah i gotovo bez borbe stala je u svemu što je bitno na tlo marksizma.
Sukob između dominantnog marksizma i manjinskog anarhizma unutar foruma I Internacionale na kongresu u Hagu 1872, kao i propast Pariske komune (1871), njenog kapitalnog političkog projekta – dovode do laganog organizacionog slabljenja. Prelazak centrale u Nju Jork i njeno udaljavanje od epicentre političkih dešavanja - će i formalno dovršiti gašenje (1876) prvog međunarodnog radničkog pokreta.

Period nakon gašenja I Internacionale, obilježen je prvim konfliktom unutar marksistički nastrojenih političkih subjekata. Naime, u drugoj polovini XIX vijeka dolazi do postepene društvene stabilizacije, tokom kojeg dolazi do smanjivanja jaza između bogatih i siromašnih djelova stanovništva, poboljšanja uslova rada - a u nekim zemljama je izbornim reformama dolazilo i do uključivanja sve većeg broja stanovništva u politički život, tj. politička borba se sve više seli unutar institucija sistema, dok broj kritičara samog sistema biva sve manji.
Samim tim krajem 19. vijeka počele su podele na one umjerene koji su smatrali da se za socijalističke ideje treba boriti kroz parlamentarnu borbu i da se sistem tako može promjeniti na bolje (reformisti - socijal-demokrati) i na one koji su smatrali da se do novog sistema može doći isključivo revolucijom (revolucionari - komunisti). Takođe, pojavila se i treća grana, još revolucionarnija, predvođena Rusima Bakunjinom i Kropotkinom, koja je smatrala da su kapitalizam i država spojeni i da se ne može rušiti jedno a da se ne sruši i drugo. U svijetu je i dan-danas prisutna ova generalna podjela na socijal-demokrate (koji su vremenom prisvojili i uopšteni termin socijalizam za sebe), komuniste i anarhiste.

Druga Internacionala i I svjetski rat

Izvorno, socijalizam je bio ujedinjeni pokret, bez razlike između socijaldemokrata i komunista. Međutim, postepeno se razlika u mišljenju ispoljila u pogledu toga da li socijalisti trebaju da unaprjeđuju interese onih koji ih podržavaju koristeći prilike date postojećim političkim sistemom (npr. uzimanje učešća u izborima ili na pozicijama lokalnih tijela), ili da sav trud bude usmjeren na navodnu revoluciju. U stvari, oni koji su forsirali učešće u postojećem sistemu nisu vidjeli ovo kao zamjenu za revoluciju, za koju su vjerovali da će i dalje biti neizbježna onda kada kapitalizam doživi kolaps. U međuvremenu, učešće će omogućiti da unaprijede suštinu socijalizma i takođe donese neka poboljšanja, čak u korist manjine, za dobrobit radničke klase. Borba za univerzalno pravo glasa, koja je podrazumijevala saradnju sa liberalima je primjer politike “malog koraka”. Istovremeno, neke od Marksovih prognoza se nisu ostvarile -prevashodno one vezane za kolaps kapitalizma. Štaviše, kapitalizam ne samo da nije kolabirao – već se i počeo stabilisati. Upravo na tom fonu, određeni marksisti počinju ukazivati da je marksistički koncept možda i pružao adekvatne odgovore na ključne društvene probleme u momentu kada je nastajao. Ali nekih par decenija poslije – kako su se očigledno mijenjali faktori koji su i oblikovali probleme na koje je marksizam reagovao – došlo je i vrijeme u kojem bi trebalo i prilagoditi neke marksističke postulate. Ovaj razvoj u okviru socijalizma je dobio naziv „revizionizam“ ili “reformizam”. Njemac Edvard Bernaštajn može se smatrati glavnim teoretičarem revizionizma. On je vjerovao da socijaldemokratija ne treba da teži revoluciji, ali da treba da forsira reforme u nastojanju da poboljša uslove radničke klase. Praktički – ovo je značilo eliminisanje klasne borbe kao načina dolaska radničke klase na vlast. Akcenat se stavlja na reforme koje se mogu postići kroz postojeći demokratski proces, tj. u parlamentu .
Ovim je već povučena linija između dvije struje unutar radničkog pokreta, koje će se nakon 1918 potpuno razdvojiti na socijaldemokrate i komuniste. Ova podjela će nerijetko imati i katastrofalne posljedice po radnički pokret uopšte, (posebno u Njemačkoj, gdje će biti toliko nepotrebno prosute energije na međusobne sukobe).

Nakon što je osnovana Druga Internacionala u Parizu 1889. godine pod kontrolom reformista predvođenih Eduardom Bernštajnom, revolucionari predvođeni Rozom Luksemburg i V.I. Lenjinom su ostali u manjini, dok su anarhisti potpuno izopšteni. Do prvog svjetskog rata reformisti će voditi glavnu riječ ne samo u Internacionali već i u svojim državama, uglavnom u onim sa razvijenom parlamentarnom demokratijom.
Međutim, 1914. godina će donijeti sumrak reformističkog krila, budući da su skoro svi reformisti aktivno učestvovali u spremanju, započinjanju i vođenju I svetskog rata čija suština je bila potpuno suprotna svemu onome što je bila socijalistička ideja .
Posljednji pokušaji da se u Zimmerwaldu na anti ratnoj i platformi međunarodne radničke solidarnosti održe na okupu snage II Internacionale – su dobrano zakašnjeli i jasno su otkrili sve slabosti ovog pokreta, koji je suštinski nestao odlukom socijalističkih poslanika diljem Evrope da podrže ratne kredite.


Prvi svjetski rat je bio prelomna tačka u socijalizmu, na više načina. Prethodno, generalni stav čak u okviru socijalističkog pokreta je bio da se radnička klasa ne treba brinuti oko razmirica između nacionalnih država. Radnici su se suočili sa istim problemima bez obzira gdje su se nalazili, i trebali bi se solidarisati i van državnih granica. U suštini, vjerovalo se da bi ta internacionalna solidarnost mogla spriječiti veliki oružani sukob. Ovo nije bio slučaj, u momentu kad je započelo neprijateljstvo, socijalisti su podržali nacionalne napore za rat, čak i ako ponekad nevoljno.
Poslije Prvog svjetskog rata, a u nekim zemljama čak i prije, generalno prihvatanje reformizma u radničkom pokretu ubrzalo je komuniste da formiraju svoje partije. Odbili su politiku reformi, male korake i prihvatanje parlamentarne demokratije. Nastavili su vjerovati u rušenje osnovanog poretka kroz revoluciju i diktaturu proleterijata.


Raskid socijaldemokratije i komunizma. Treća Internacionala

Oportunizam reformskih snaga unutar međunarodnog radničkog pokreta je doveo jačanja revolucionara koji su već 1917. godine Oktobarskom revolucijom započeli svoj pohod. Rusija je postala sjedište revolucionarnih partija i aktivno je, preko osnivanja Treće internacionale (Komunističke internacionale - Kominterne) radila na jačanju komunista širom svijeta i širenju revolucionarnog uticaja na radničke sindikate. Reformisti su u periodu između dva svetska rata uglavnom bili neprimjetni noseći na sebi hipoteku zbog učešća u pripremama za I svjetski rat, pa su u mnogim državama radničke partije preuzimali komunisti (Jugoslavija je jedan od primjera). Do drugog svjetskog rata komunisti su radili dvije stvari - jačali i radili na uništavanju i slabljenju drugih socijalističkih opcija. Španski građanski rat je samo jedan od primjera gde su, zbog Staljinove želje da ima apsolutnu kontrolu nad svim lijevim pokretima, direktno doprinijeli slomu republikanaca i pobjedi fašista. Takođe, bilo je obračuna i među samim komunistima (Staljin - Trocki) što je kasnije dovelo do pojave i Četvrte Internacionale (Trockisti) koji, kao ni anarhisti, nikada nisu imali neki veći uticaj na svjetska zbivanja.
Složenica Kominterna potiče iz ruskog i skraćenica je za Komunistička internacionala. Riječ je o tzv. Trećoj internacionali, osnovanoj u Moskvi 1919. godine, koja je okupljala one stranke, nastale iz radničkog pokreta, koje su prihvatile lenjinističku teoriju i boljševističku taktiku, nasuprot tzv. revizionistima iz Druge internacionale koji su se odrekli nasilne revolucije kao metoda i prihvatili borbu za radnička prava putem sindikata, slobodne štampe i slobodnih izbora unutar institucija parlamentarne demokratije.
Nasuprot revizionista, koji su većinom zadržali naziv socijaldemokrati koji su mnoge radničke stranke usvojile prije Prvog svjetskog rata, pripadnici revolucionarne struje su, po uzoru na rusku partiju, usvojili za sebe ime komunisti, pa odatle i Komunistička internacionala.

Stranke u raznim zemljama, koje su pristupile Kominterni, proglašene su sekcijama te nadnacionalne organizacije. To je bio slučaj i sa Komunističkom partijom Jugoslavije, osnovanom 1919. Većinom je djelovanje tih partija u njihovim zeljama bilo zabranjeno (u Kraljevini SHS to se dogodilo donošenjem Zakona o zaštiti države 1921. dok je prije toga Obznanom zabranjena komunistička propaganda), pa su nastavile djelovati u ilegali. To je naravno pridonijelo tome da uglavnom izgube samostalnost, te je, osobito 1930-ih godina, politika Kominterne bila potpuno podređena državnim interesima SSSR-a. U skladu s tim interesima, Staljin je u vrijeme Drugog svjetskog rata raspustio Kominternu, da ne kvari odnose sa zapadnim saveznicima. Jačanjem hladnog rata, godine 1947 kao nasljednik Kominterne osnovan je Informbiro.

Socijaldemokratija između dva svjetska rata

Pored opšteg razvoja, socijalističke ili socijaldemokratske partije u raznim evropskim zemljama nastavile su da se razvijaju veoma različito. U Velikoj Britaniji, na primjer, Laburistička partija je bila manje-više izdanak postojećeg pokreta privrede. Sindikati koji su osnovali Laburističku partiju u namjeri da obezbjedi da interesi njihovih članova budu zastupljeni na političkom nivou, nastavili su da vrše značajan uticaj u okviru laburističke partije.
U drugim zemljama, socijalističke partije su se razvile prije sindikalnog pokreta, ili su se razvijale manje više nezavisno od njega. Tek kasnije su se razvile bliže veze. U južnoj Evropi, socijalizam je jako teško sticao uporište, suočavajući se sa surovošću nadmetanja ekstremne ljevice ili anarhizma ili komunizma u mnogim slučajevima. Poređenja radi, socijaldemokrati su počeli da preuzimaju vlast i odgovornost u većini sjevernoevropskih zemalja (Velika Britanija i Njemačka, na primjer) ubrzo poslije Prvog svjetskog rata. Švedski socijaldemokrati su bili angažovani u nekoliko vlada prije nego što su došli na vlast dugoročno od 1932. do 1976.
U istočnoj Evropi, situacija je bila naravno, mnogo drugačija. Socijaldemokratske partije su bile aktivne u periodu između ratova i učestvovale su u vladama u nekim zemljama (npr. Čehoslovačka), ali zbog nadolazećeg Drugog svjetskog rata, nije bilo više mjesta za socijaldemokratiju pored komunističkih partija kontrolisanih od
strane Moskve. Socijalističke partije su bile ili zabranjene ili prisiljene da se integrišu sa zvaničnim komunističkim partijama. Tek poslije kolapsa komunističkog sistema, socijaldemokratija je dobila mjesto u nacionalnoj politici, ili kroz osnivanje socijaldemokratskih partija ili kroz reformu bivših komunističkih partija. U nekim istočno Evropskim zemljama, socijaldemokratske stranke su ušle u formiranje nacionalnih vlada.
Socijaldemokratija je počela kao politički pokret koji je očekivao revolucionarnu promjenu u socijalnim odnosima, i svakako je predano radio na njima. Prateći (neizbježno) kolaps kapitalizma, sredstva proizvodnje će postati javno dobro koje pripada svima, i u društvu jednakih, svako će raditi u skladu sa svojim sposobnostima i primiti naknadu u skladu sa potrebama. Ljudi će se uzdizati kroz obrazovanje, otuđenje koje kapitalizam kreirao između proizvoda rada će biti ukinut. Tako će socijalizam kreirati bolje ljude. Kako bilo, kapitalistički sistem nije kolabirao, već su postepeno, kroz sukcesiju manjih reformi, radnici poboljšali svoju sudbinu (dijelom zbog sindikata). Univerzalno pravo glasa uvedeno je u nekim zemljama prije, a u nekima kasnije. Na početku je pokrenut razvoj sistema koji će kasnije postati “zemlja blagostanja” (iako ne na inicijativu socijaldemokrata u svim slučajevima). Prve socijaldemokrate su oprezno zauzeli javne ustanove, prvo na lokalnom nivou, zatim na državnom nivou u nekoliko zemalja. Ideološku bazu ovog razvoja omogućio je revizionizam/reformizam. Ideja revolucije je napuštena, a parlamentarna demokratija je bila prihvaćena kao okvir u sklopu koje politički ciljevi moraju biti ispunjeni. Socijaldemokrati (ili socijalisti) snažno su istakli kolektivne ugovore koje bi poboljšale položaj radničke klase. Zdravstvena njega, obrazovanje i penzije su često bili organizovani kolektivno, širom zemlje. Država prvobitno viđena kao neprijatelj, sada je postala najznačajniji kanal kroz koji se mogla dostići solidarnost. U to vrijeme, jednakost i egalitarizam ostali su ključni cilj.

Međutim, ono što karakteriše post-versajski period u onim državama koje su prolazile kroy revolucionarne periode – bio je žestoki sukob socijaldemokrata i komunista. Ionako loši odnosi za vrijeme funkcionisanja II internacionale, koji ipak nisu izlazili iz domena teorijskih raspri, nakon rata, u kojem su socijaldemokrati prilično kompromitovani, se pretvara u žestoki rat krvavih posljedica, a po pitanju granice revolucionarnih promjena (i s tim u vezi izuzetno sliči sukobu Robespjerovih jakobinaca i Ebertovih bijesnih), tj. u kojem momentu zastati sa produbljivanjem promjena. Pobjeda komunista u Rusiji dala je krila njihovim istomišljenicima u Njemačkoj, dok je ishod crvenog oktobra djelovao zastrašujuće na sve ostale, pa čak i na socijaldemokrate, koje nisu bile baš spremne uništiti parlamentarni sistem u kojem su već toliko godina funkcionisali – i za koji im se pružila prilika da ga oblikuju po mjeri svojih interesa i ideoloških postulata. Istina je da će i jedni i drugi iz ovog sukoba izaći dugoročno oslabljeni.

Između dva rata, jedan od najvećih problema bilo je prebroditi rastuću svjetsku ekonomsku krizu koja je počela krahom Vol Strita 1929. Stagnacija na svjetskom tržištu i posljedična recesija uticali su na neviđen porast nezaposlenosti širom Evrope. Naravno, ovo je ozbiljno pogodilo ljude koji su potpuno zavisili od zaposlenja kao izvora prihoda. Ekonomski problemi imali su neprijateljski odraz na socijalnu i političku klimu. Naravno, ovo nije bio jedini razlog za pojavljivanje fašizma u Italiji i Njemačkoj, ali je bez sumnje odigralo značajnu ulogu. U Njemačkoj, pozicija socijaldemokrata je bila kompromitovana kolapsom Vajmarske republike i nisu bili sposobni da ponude adekvatan politički otpor Hitlerovim fašistima.


Velika ekonomska kriza I radikalizacija

Velika ekonomska kriza ili Velika depresija nazivi su teškog sloma cijelih nacionalnih ekonomija u svim važnijim industrijskim državama koja je počela 1929. a očitovala se, između ostalog, slomom cijelog niza privrednih subjekata, masivnom nezaposlenošću i deflacijom. Istovremenost pojavljivanja krize u raznim područjima nacionalne ekonomije bila je pospješena naraslom međusobnom prepletenošću pojedinih dijelova gospodarstva kao i ekonomija raznih država te povezanošću financijskih tokova odnosno naraslom pokretljivošću kapitala, ali i nepostojanjem određenih elemenata regulisanja tržišta koji se danas podrazumijevaju. Svjetska ekonomska kriza prekinula je tzv. "zlatne dvadesete godine".

U početku lagani pad rasta svjetski vodeće ekonomije SAD-a doveo je špekulativno precijenjeno tržište akcija u oktobru 1929. do sloma ("crni četvrtak"). To je dovelo do okretanja tokova kapitala. Kapital, koji je u godinama prije toga bio investiran u druge nacionalne ekonomije, na brzinu je povlačen. U Europi (ali i u drugim zemljama svijeta) je to povlačenje kapitala izazvalo najteže oblike krize u njihovim, ionako slabim ekonomijama. U cijelom lancu događanja došlo je do masovne nezapošljenosti i ogromnog pada međunarodne razmjene.U raznim državama se na izazove reagovalo različito: polazeći od Skandinavije, a naročito Švedske, demokratije koje su funkcionisale počele su, prelazeći u socijalne države, s intervencijama u tržišna događanja. Kolebljive pokušaje intervenisanja američkog predsjednika Huvera je njegov nasljednik Franklin D. Ruzvelt od 1933. pojačao, a skup primijenjenenih mjera ostao je u ekonomskoj teoriji poznat pod imenom New Deal. Najpoznatija mjera je bilo finansiranje javnih radova, kao mjere za pokretanje investicija, povećanim zaduživanjem države (kasnije poznatim pod nazivom deficitno finansiranje). Mnoge države (npr. Velika Britanija) tada odustaju od povezivanja vrijednosti svojih valuta uz zlato (što je do tada bilo pravilo) kako bi barem sačuvali svoje valutne rezerve. Druge države (npr. Njemački Rajh) su pokušale jačanjem vrijednosti svojih valuta dovesti pod kontrolu raspad ekonomije, što je imalo za posljedicu katastrofalni pad standarda i do ogromne društvene krize. To je, opet, otvorilo put radikalizaciji političke scene i u Njemačkoj pogodovalo usponu nacionalsocijalizma. Naime, vlade centra su zbog velike krize bile pod užasnim pritiskom da uspostave kontrolu nad nadolazećom krizom, dok je nestabilna društvena situacija pogodovala zapaljivoj demagoškoj retorici – u kojoj je najbitnija stvar odrediti krivca za krizu, umjesto predložiti i primijeniti konkretna rješenja. Dok bi s jedne strane rast desnice i bio limitiran.... činjenica da su u vremenu krize jačale i snage krajnje ljevice, tj. komunisti – je konačno prevagnula. Krupni kapital, u nasušnoj potrebi za stabilizacijom je pred sobom imao urušenu vladu političkog centra, radikalnu ljevicu, koja je na talasima radničkih protesta obećavala ukidanje privatne imovine – i konačno radikalnu desnicu, koja je pod autoritetom Vođe pružala mogućnosti kontrole čitave situacije. Interes kapitala je prevagnuo i radikalna desnica je konačno dobila onu podršku koja joj je trebala za prelazak kritičnog nivoa. Iluzija, da pokreti nošeni nacionalističkom strašću i netolerancijom prema različitostima mogu biti kontrolisani i instrumentalizovani za otklanjanje prijetnji krupnom kapitalu je kasno shvaćena i skupo plaćena. U Italiji Đoliti je uveo Musolinija na mala vrata u parlament i omogućio mu da paradom na Rim preuzme vlast, zaobilazeći institucije sistema, naivno vjerujući da će mu pomoći obnavljanju tih istih institucija, ali po mjeri interesa kapitala kojeg je Đoliti zastupao. Njemački krupni kapital je odradio istu ulogu. Tu se jos predsjednik fon Hindenburg pokazao i kao zatočnik građanskih institucija. Iz potrebe za društvenom stabilizacijom (što vlada političkog centra nije mogla obezbijediti) i straha od komunizma – Njemačka je predata u ruke nacizmu. Koliko je to bio pametan potez, pokazaće se već nakon nekoliko godina, za vrijeme Španskog građanskog rata.

Španski gradjanski rat

Španski građanski rat je naziv za oružani sukob koji se od 1936. do 1939. godine vodio u Španiji između demokratski izabrane republikanske vlade i različitih lijevih grupacija na jednoj, te desničarskih nacionalističkih pobunjenika na čelu s Fransiskom Frankom na drugoj strani. Pristalice republikanaca videle su Španski građanski rat kao borbu između ''tiranije i demokratije'' ili ''fašizma i slobode'', a Fransisko Franko kao sukob između ''crvenih hordi'' komunizma i ''civilizacije'' odnosno tradicionalnih vrednosti Španije. Ovakve dihotomije predstavljaju pojednostavljivanja jer su obe strane imale raznovrsne i često suprotstavljajuće ideologije unutar svojih redova. Među nacionalistima su se nalazili fašisti, karlisti i legitimni monarhisti, španski nacionalisti i većina konzervativaca, a na republikanskoj strani stranke centra i levog centra, nacionalisti Baskije i Katalonije, socijalisti, komunisti, trockisti i anarhisti različitih ideologija, okupljenih u Narodnom frontu, čije su glavne partije bile:
UR (Republikanska unija - Unión Republicana), koja je crpjela glavnu podršku od obučenih radnika i progresivnih biznismena.
IR (Izquierda Republicana - Republikanska levica), koju je vodio bivši premijer, Manuel Asanja. Glavnu podršku su davali obučeni radnici, sitni biznismeni i službenici. Azanja je vodio Narodni front, i postao predsjednik Španije. IR je formirala okosnicu prve vlade nakon pobede Narodnog frontta, sa članovima UR-a i ERK-a. ERK - Republikanska levica Katalonije (Esquerra Republicana de Catalunya), katalonska frakcija Asanjinih republikanaca.
PSOE - Španska socijalistička radnička partija (Partido Socialista Obrero Español), koja se za vrijeme građanskog rata podijelila na desno krilo pod Indalesiom Prietom i Huanom Negrinom, i desno krilo pod Largom Kabaljerom. Nakon pobjede Narodnog fronta, bila je druga po veličini partija u parlamentu, nakon CEDA; podržavala je Asanju i Kvariogu, ali nije aktivno učestvovala dok nije počeo građanski rat. Glavnu podršku su joj davali gradski fizički radnici.
PSUK (Ujedinjena socijalistička partija Katalonije (Partit Socialista Unificat de Catalunya)): alijansa raznih socijalističkih partija iz Katalonije, formirana 1936.
PKE (Komunistička partija Španije (Partido Comunista de España)): pod vođstvom Hozea Dijaza u građanskom ratu. Bila je minorna partija tokom ranih godina Republike, ali je počela da dominira Narodnim frontom nakon što je Negrin postao premijer.
POUM - Radnička partija marksističkog ujedinjenja (Partido Obrero de Unificación Marxista), partija bivših trockista koju je 1935. formirao Andreu Nin.

Uzrok rata nalazi se u društvenim i političkim previranjima koje su pogodile Španiju nakon proglašenja republike 1931. Tim previranjima je dala doprinos i velika svjetska ekonomska kriza, koja je radikalizovala veliki dio španske radničke klase. S druge strane, pokušaji republikanskih vlada da nezadovoljstvo suzbiju reformama izazvali su reakciju među konzervativnim djelovima španskog društva, pogotovo među zemljoposjednicima, katoličkom crkvom i vojskom. Ti procesi eskalirali su u štrajkove, demonstracije, atentate i druge oblike političkog nasilja za vreme vlade koalicije desnice i centra 1934-1936, koja je nakon izbora u februaru 1936. zamijenjena vladom Narodnog fronta, ujedinjene političke stranke ljevice i centra. Nova vlada je teško sprovodila reforme i imala je velikih problema da održi mir, s obzirom da su u mnogim krajevima Španije anarhisti samoinicijativno preuzimali vlast nad fabrikama i javnim institucijama, a konzervativci su se reformama odupirali sprovodeći vlastiti teror.
Sami rat je bio odlučen činjenicom da su zapadnoevropske vlade usvojile politiku nemiješanja i od Lige Naroda insistirale na osnivanju Neintervencionističkog Komiteta, koji je zabranio pomoć svakoj od zaraćenih strana. Međutim, Njemačka, Italija i Portugal nisu prekinule slanje pomoći, a Republikanci su počeli dobijati pomoć od SSSR i sve većeg broja dobrovoljaca (Voluntarios de la Libertad), poznatih pod zajedničkim imenom Internacionalne brigade.
Tokom 1936 nacionalisti su zauzeli trećinu Španije, dok su republikanci držali industrijske zone, veće gradove i prestonicu Madrid. Nakon osvajanja Toleda, nacionalisti su u oktobru krenuli ka Madridu, ali je ipak u novembru došlo do stabilizacije fronta, nakon čega Italija i Nemačka priznaju Frankovu vladu. Tokom 1937 dolazi do sve aktivnijeg učešća njemačkih snaga (bombardovanje Gernike), uz čiju pomoć Frankove trupe su ovladale Asturijom i Baskijom, čime je kompletni sjever Španije pao pod kontrolu nacionalista.
U međuvremenu i Vatikan priznaje Franka. Naredne godine, prodiranjem do Mediterana, nacionalisti su presjekli teritoriju pod kontrolom španske vlade na dva dijela, Vlada je pokušala da zatraži mir ali je Franko zahtijevao potpunu predaju tako da se rat nastavio. Nakon kratkotrajnog uspjeha u ofanzivi u dolini rijeke Ebro, Franko je uzvratio invazijom na Kataloniju, tokom čije odbrane su Internacionalne brigade uzele posljednje učešće u građanskom ratu. Njihovo povlačenje iz Španije u Francusku, gdje su odmah poslati u logore, dogodilo se prije pada Barselone. Franko je objavio kraj rata 1939. Nacionalisti su osvojili Kataloniju tokom prva dva mjeseca 1939. Francuska i Engleska vlada priznale su Frankov režim 27. februara . Samo su Madrid i nekoliko drugih uporišta ostali pod vlašću republikanaca. Profašističke sile unutar Madrida osigurale su njegov pad pod okrilje nacionalista 28. marta. Narednog dana predala se i Valensija. Pobjeda je proglašena 1. aprila.
Drugi, a po istoriju radničkog pokreta mnogo značajniji razlog pada Republike, ležao je u sukobu unutar Narodnog fronta. Naime, na početku samog rata, Narodni front je okupljao prilično heterogene političke subjekte, od republikanaca do anarhista. Neizbježni rivalitet ovih političkih koncepata, koji je postojao u Evropi je ovdje takođe došao do izražaja, ponekad prikrivenog opštom opasnošću Frankovih nacionalista. Onog momenta kada je Vlada Španije krenula u eliminisanje tih rivaliteta, prvenstveno gušenjem uticajnih anarhističkih sindikata i trockističkog POUM-a (pod uticajem sve jače komunističke partije) – Narodni front je prestao biti okvir koji je ujedinjavao sve različite pokrete pred zajedničkom opasnošću. S tim u vezi, takođe je bitna i uloga Komunističke partije, pod direktnim uticajem SSSR, preko koje je Staljin pokušavao da uspostavi kontrolu nad Narodnim frontom. S tim u vezi, posebno je indikativno sa koliko su žestine uništeni španski savjeti, dominantno pod kontrolom anarhista – što je neprijatno podsjećanje na gušenje njemačkih savjeta od strane vlade Vajmarske republike, sastavljene od centra i socijaldemorkata, kao i lenjinističko korišćenje radničkih savjeta za delegitimisanje republikanskih institucija i njihovim konačnim obesmišljavanjem nakon uspostavljanja potpune kontrole nad državom. Borba koja se razvila između lenjinizma i savjeta u Rusiji ponovila se i u Španiji na mnogo širem i dubljem nivou; sa španskim savjetima, revolucionarni pokret, koji je bio poražen od strane socijaldemokratije i boljševizma, ponovo se pojavio.

Španski građanski rat je pokazao ono što će se dešavati u Evropi nekoliko godina kasnije, kada će se s jedne strane naći snage radikalne desnice, a s druge ujedinjene liberalne demokrate sa kompletnim spektrom ljevice.

Ponašanje demokratske Evrope prema legalnoj španskoj vladi, ukazaće na one iste obrasce ponašanja prema sve jačem nacizmu: politika trulih kompromisa, zarad održavanja krhkog mira, od kojeg će jedino imati koristi nacisti. Takođe, primjer Španskog granđanskog rata ukazuje da u tom periodu liberalno demokratske vlade Evrope u tom periodu i dalje vide komunizam kao mnogo veću opasnost negoli reakcionarni nacionalizam. Tu grešku će platiti u nadolazećim godinama